EKPSS - OSMANLI DEVLETİ KÜLTÜR VE MEDENİYETİ

DEVLET YÖNETİMİ

Mutlak monarşi - Teokrasi

1.Murat - Padişah ve oğullarının

2.Mehmet - Kardeş Katli

1.Ahmet - Ekber ve Erşed sistemi

Senedi ittifak ile ilk defa padişahın yetkileri kısıtlandı

Tanzimat Fermanı ile Padişahın yetkileri kanun ile kısıtlandı

Kanuni Esasi ile Padişahın yetkileri anayasa ile kısıtlandı

SANCAK SİSTEMİ

+ 1.Murat (ilk çıkan)

+ 3.Mehmet (son çıkan) oğlunu sancağa göndermiyor

+ 1. Ahmet çıkamayınca benden sonra kimse çıkamaz deyip kimseyi göndermemiştir. Kafes sistemini getirmiştir.

Reaya: Halk

Yönetenler

• İlmiye: 

Eğitim, Din, Adalet

• Kalemiye:

Bürokrasi, Mali, Yazma

• Seyfiye: 

Üst düzey yönetici, Asker

DİVANI HÜMAYUN

• Orhan Gazi (kuruluş)
• 2.Mehmete kadar başkanı Padişahtı
• 2.Mehmet Divan başkanı görevine Sadrazamı getirdi.
• 2.Mahmut ise Divanı kaldırdı.

• Mühimme defteri : Divan kararlarının yazıldığı defter 
• Veziri Azam : Padişah olmadığı zaman Serdarı Ekrem sıfatıyla orduya komutanlık yapar. Padişahın mührünü taşır.
• Vezirler : Bakanlar
• Defterdar : Maliye bakanı
• Nişancı : İç ve dış yazışmalar. toprakları kaydeder
• Kazasker : Eğitim ve Adalet bakanı
• Şeyhulislam : din ve fetva işleri
• Kaptanı Derya : Denizlerden sorumlu komutan
• Reisül Küttap : Dış yazışmalar (nişancıdan ayrılan bir bakanlık)
• Yeni Çeri Ağası : İstanbul emniyet müdürü
  
  

ORDU

• Orhan gazi : yaya ve müsellemler
• 1.Murat : Yeniçeri ocağı
• 1.Mahmut : Avrupa tarzı ilk askeri okul
• 3.Selim : Nizamı Cedid ordusu
• 2.Mahmut : Sekbanı cedidi kurdu. bunada yeniçeriler karşı çıktı ve kaldırdı. Vakai hayriye ile yeniçeri ocağını kaldırdı. ASAKİRİ MANSUREYYİ MUHAMMEDİYE ordusunu kurdu.

Kapıkulu askerleri

Piaydeler

• Yeniçeri 
• topçu
• top arabacıları
• Lağımcı : tünel kazanlar
• cebeci : cephaneden sorumlu
• humbaracı : havan topundan sorumlu
• Bostancı : saray güvenliği

Süvariler

• Silahdar ve sipahi : padişahın otağının güvenliği
• Sağ ve sol ulufe : savaşta sancak güvenliği
• sağ sol garipler : savaşta ordunun ağırlığı ve hazine güvenliği

Eyalet Askerleri

• Akıncılar : keşif
• Tımarlı sipahi : atlı asker
• Azaplar : bekar türk gençlerinin oluşturduğu ordu
• Deliler  : cesaretliler
• Yaya müsellem : orhan gazi zamanında kuruldu
• Saka : ordunun su ihtiyacı
• Turnalar : haberleşme işi

Donanma

• Karesi - Orhan Gazi / Karamürsel ve edincik tershaneleri
• 1. Beyazıd - Geliboluda Osmanlının ilk büyük tershanesi kuruldu 
• 1.Mehmet Venedik ile ilk Deniz Savaşını yaptı.
• 2.Mehmet Kırımın fethi ile Karadeniz türk gölü olmuştu. Denizcilik gelişti.
• Kanuni zamanında preveze deniz zaferi ile Akdeniz Türk Gölü oldu.
• Abdülaziz dış borçlarla Dünyanın 3. Büyük Deniz Filosunu oluşturdu.

Donanmaların yakılması

• İnebahtı 1571 - Haçlılar yaktı 2. Selim
• Çeşme - 1770 Rusya 
• Navarin - 1827 İngilizler, Fransızlar, Ruslar yaktı ( yunan isyanına destek için)
• Sinop - 1853 Kırım savaşı sırasında Ruslar yaktı

EĞİTİM

• Orhan gazi : İznikte açıldı - ilk müderris Davudu Kayseri
• Sahnı Seman - 2.Mehmet dönemi (Osmanlının en büyük bilim ve eğitim merkezi)
• Kanuni - Sahnı Süleymaniye
• Müderris : medrese hocazı
• Mülazım : medreseyi bitirip icazet alıp atama bekleyenler (icazet: diploma)
• Muid : Müderris yardımcıları
• Danişmend: müderris asistanları
• Suhte : öğrenci
• 2. Mahmut İstanbulda İlköğretim zorunlu hale getirildi ve ilk defa Avrupaya öğrenci gönderildi.
• Tanzimat döneminde - Kızlara eğitim hakkı verildi - kızlara Darül Muallimat okulu açıldı
• 2. Meşrutiyet zamanında Kızlara Üniversite hakkı verildi.

1. Enderun : devşirmeler eğitim alıyordu
2. Tekke ve zaviyeler : tarikatların dini eğitim yaptığı yer
3. Lonca : mesleki eğitim veriliyordu

HUKUK

Şeri Hukuk : dine dayalı hukuk

Örfi Hukuk : 

Padişahların emir ve fermanları

• Ferman (hattı hümayun) : Yazılı emir
• Berat : Tayin görevlendirme ve atama
• Adaletname : Devlet görevlilerinin görevini kural dışı kullanmaması için tedbirler içerir

Kazasker>Taht kadısı>kadı>Kadı naibi - Bunların hepsi İLMİYE sınıfına dahildir.

Kadının görevleri : Adalet, Noter (onay tastik makamı), belediye işleri, evlenme boşanma işlemleri kadının huzurunda olurdu, vakıfları denetler, 18 ay ile 3 yıl görev süreleri vardı.

2.Mahmut zamanında Nezareti Deavi kuruldu

Tanzimat fermanında kanun gücünün üstünlüğü kabul edildi.

Nizamiye ve Ticaret mahkemeleri kuruldu

Mecelle : Osmanlının medeni kanunu - Ahmet cevdet paşa

Kanuni Esasi ile osmanlıda anayasal dönem başlamıştır

Osmanlı fethettiği yerlerin yerel hukuklarını geçerli saymıştır oranın halkına karşı.

TOPRAK SİSTEMİ

Miri :

1. Dirlik - Has > Zeamet (20-100) >Tımar (3-20)

Tımarda cebelü denilen atlı askerler yetiştiriliyordu

2. Yurtluk : Sınır boylarını koruyanlar

3. Ocaklık : kale muhafızları ve tershane çalışanlarına verilirdi

4. Mukataa : Geliri doğrudan hazineye gider

5. Paşmaklık : Padişahın hanımlarına ve kızlarına verilen toprak

6. Malikane : Üstün hizmet karşılığı verilirdi ( bu topraklar ömür boyu verilmeye başlayınca yerel güç denilen ayanlar ortaya çıktı.)

7. Metruk topraklar : otlak, mera, çayır

8. Mevat topraklar : Terk edilmemiş boş yerler

MÜLK

Öşri arazi : müslümanlara ait olan topraklar (1/10 vergi)

Harace arazi : gayrimüslimlere ait arazi (1/5 vergi)

VAKIF

Dini sosyal ihtiyaçları karşılamak amacıyla

MERKEZ TEŞKİLATI

> Başkent, Saray, Divan

Saray :

Birun - dış saray

Enderun - iç saray, saray okulu, 

Harem - Padişah ve ailesinin özel hayatının geçtiği yer, Saray kadınlarının eğitildiği yer 

Merkez teşkilatında bulunan üyeler

Divan üyeleri

Yeniçeri ağası ( istanbulun emniyet müdürü)
Asesbaşı ( istanbulun gece güvenliğinden sorumlu)
Taht kadısı ( istanbuldaki davalara bakar)

Şehremini ( Belediye başkanı )

Muhtesip ağa ( istanbuldaki çarşı ve pazarı denetler)

TAŞRA TEŞKİLATI

Saliyaneli - yıllıklı ( yılda bir vergi alınır ve burada iltizam yani bir kişiye peşin para karşılığında vergi sistemi kiralanırdı) 

Bu topraklar merkeze uzak olduğu için bu sistem vardı. Mukataa sistemi uygulanırdı.

Saliyanesiz - yıllıksız (Merkeze biraz daha yakın yerler)

İmtiyazlı - ayrıcalıklı yerler ( Hicaz, Kırım, Eflak, Boğdan, Erdel) Buradaki yerlerden sadece Hicaz ne vergi nede asker veriyor. Geri kalan yerler vergi vermiyor ama asker veriyor.

Eyalet > beyler beyliği

sancak > sancak beyliği

kaza > kadı (kadı normalde adli görevliyken burada hem adli hemde idari görevlidir.)

Köy > Tımar beyi

1864 - Vilayet Nizamnamesi (Abdülaziz)

• Viyatet > Vali
• Sancak > Mutasarruf
• Kaza > Kaymakam
• Nahiye > Nahiye müdürü
• Köy > Muhtar

Rumeli beylerbeyliği

Kadı

Subaşı

Muhtesip : taşradaki çarşı ve pazarı denetler 

Kapan emini : Hal gibi biryerde tartının başındaki görevli

EKONOMİ

• Bakır para : osman bey
• Gümüş para : orhan gazi (sultanulguzad)
• Altın para : 2.Mehmet (FSM)
• Kağıt para (kaime) : Abdülmecid
• İlk iç borç : 18.YY Esham çalışmaları yapıldı - 3.Mustafa başlattı ancak 1.Abdülhamid uyguladı
• İlk Banka : Tanzimat dönemi - Bankı Dersaadet - Abdülmecid zamanında
• İlk dış borç : 1854 Kırım savaşında ingiltereden alındı. Abdülmecid zamanında
• Kapütülasyonlar (ayrıcalıklar) : FSM zamanında Venedike verildi. Fransa,İngiltere,Hollanda,Almanya...
• En geniş kapitülasyonlar : 1838 Balta limanı ant. ile İngilizlere verildi.
• Savaş tazminatı sadece Rusyaya verildi (Küçükkaynarca, Edirne, Berlin ant.)
• Ramazan kararnamesi : 1875 Sultan Abdülaziz Osmanlı maliyesinin iflası
• Muharrem kararnamesi : 1881 2.Abdülhamid Duyunu umumiye (genel borçlar idaresi) kuruldu.

1. Derbent : ticaret yollarındaki güvenliği sağlarlar.
2. Menzil : ticaret yollarındaki haberleşme
3. Mekkari : ticaret yollarındaki taşıma
4. Lonca : Esnaf örgütü - Mesleki eğitim
5. İcazet : diploma - Ustalık belgesi
6. Gedik : işyeri açma belgesi
7. Narh : fiyat belirleme
8. Ehli Hirfet : daha çok vücud gücüyle yapılan işler (marangoz, demirci vb.)

İKTİSADİ GÖRÜŞLER

İaşecilik - Provizyonizm : Üretime önem verir, piyasada ürün miktarı fazla olacak. Uygun fiyata olacak.

Genelekçilik : Üretim ve tüketim dengesini korunmasını sağlar

Fiskalizm : Hazine gelirleri artsın

VERGİLER 

Öşür : müslüman çiftçinin üretim oranında 1/10 alınan vergi

Haraç : gayrimüslimlerden alınan 1/5 vergi

Cizye : gayrimüslimlerin askerlik yapmadığı için ödediği vergi

Çiftbozan : tarlayı ekmeyenden alınan

Mücerred : bekar olup aynı zamanda üretime katılmayanların ödediği vergi

Bernak : üretime katılmayan evlinin ödediği vergi

Avarız : ohal durumlarında alınır

Bac : pazaryerlerinden alınır

Ağnam : küçükbaş hayvanlardan alınır.

SANAT - MİMARİ

Erken dönem mimarisi 14-15.YY  : Bursa, İznik, Edirne ( 3 şerefeli camii )

Klasik dönem mimarisi 15-16-17. YY : Topkapı sarayı, fatih camii, Mimar sinanın eserleri ( şehzade camii - çıraklık, süleymaniye camii - kalfalık, selimiye - ustalık, Sultan Ahmet - Sedefkar mehmet

Geç Dönem Mimarisi 18-19-20. YY :

•  ilk mimari eser 3.Ahmet çeşmesi
• ilk camii nuru osmaniye (3. osman)
• İshak paşa sarayı (ağrı doğubeyazıt)
• Dolmabahçe sarayı (Abdülmecid)
• Yıldız sarayı 2. Abdülhamidden itibaren Ana saray olarak kullanıldı
• Beylerbeyi sarayı
• Haydarpaşa garı

HAT : Şeyh Hamdullah Hattatların piri reisi 

NAKKAŞ : El sanatları ile uğraşanlar ( bunlar Ehli Hiref sınıfına girerler)

Matrakçi Nasuh, Levni önemli kişiler

Teship : kitap süsleme

RESİM : 

• Osman hamdi : arkeoloji müzesi kurucusu, güzel sanatlar akademisi olan Sanayi nefisenin kurucusu
• Kaplumbağa terbiyecisi
• Kuran okuyan kız
• Şeker ahmet - Resim Müzesi

Müzik eğlence spor hakkında kısa Notlar : 

• Batı tarzı ilk müzik eğitimi Mızıkayi hümayun 2.MAHMUT
• Darul bedayi - tiyatro
• BJK, GS, FB
• 1908 selim sırrı tarcan - milli olimpiyat cemiyeti

BASIN - YAYIN

• İlk resmi gazete : takvimi vekayi (2.Mahmut)
• Şinasi öncülüğünde ilk özel gazete TERCÜMANI AHVAL
• İlk türk dergisi : vekayi tıbbiye
• 1864 matbuat nizamnamesi : basın yayın yasası ( Abdülaziz)
• ilk kadın dergisi : şükufezar